BEP Yol Haritası

Özel eğitim ihtiyacı olan öğrencinin gelişim özellikleri, ihtiyaç, ilgi, yetenekleri ve eğitsel performansı doğrultusunda öğrenciye özgü olarak hazırlanan bireysel bir eğitim programıdır.

BEP ile özel eğitim ihtiyacı olan öğrenciye özgü hazırlanmış bireysel bir plan çerçevesinde öğrencinin güçlü ve ihtiyaç duyduğu yönlerine odaklanılarak gelişimi izlenir ve ilerlemeleri kaydedilir. Böylece özel eğitim ihtiyacı olan öğrencinin bireysel ihtiyaçlarına cevap verilerek eğitim ve öğretim sürecinden en verimli şekilde yararlanması sağlanır. Ayrıca Millî Eğitim Bakanlığı mevzuatlarında da belirtildiği gibi, özel eğitim ihtiyacı olan tüm öğrenciler için BEP hazırlanması yasal bir zorunluluktur.

Okul Öncesi Eğitim ve İlköğretim Kurumları Yönetmeliği (Sayı: 2014/29072) Madde 20: Kaynaştırma/bütünleştirme yoluyla eğitimlerine devam eden öğrenciler için; Bireyselleştirilmiş Eğitim Programı Geliştirme birimi tarafından bireyselleştirilmiş eğitim programı (BEP) hazırlanır ve bu öğrencilerin başarıları, bu programda yer alan amaçlara göre değerlendirilir.

Ortaöğretim Kurumları Yönetmeliği (Sayı: 2020/31232) Madde 3: Tam zamanlı kaynaştırma/bütünleştirme yoluyla eğitimlerine devam eden özel eğitim ihtiyacı olan öğrenciler kayıtlı bulundukları okulda uygulanan eğitim programını takip ederler. Öğrencilerin takip ettikleri programlar temel alınarak bireyselleştirilmiş eğitim programı (BEP) hazırlanması ve bu okullarda bireyselleştirilmiş eğitim programı geliştirme birimi oluşturulması zorunludur.

Özel Eğitim Hizmetleri Yönetmeliği (Sayı: 2018/30471) Madde 20: Özel eğitim ihtiyacı olan bireyler için takip edecekleri eğitim programı temel alınarak BEP hazırlanması esastır.

BEP özel eğitim ihtiyacı olan öğrenciyle çalışan okuldaki tüm öğretmenlerin dâhil olduğu BEP geliştirme birimi koordinesinde hazırlanır. BEP’in hazırlanmasında sorumluluğun hiçbir zaman tek bir öğretmene ait olmadığı ve özel eğitim ihtiyacı olan öğrenciyle çalışan okuldaki tüm öğretmenlerin BEP’in hazırlanmasından sorumlu olduğu unutulmamalıdır.

Özel eğitim ihtiyacı olan öğrenci için BEP hazırlamak amacıyla öğrencinin öğrenim gördüğü/ görmeye başlayacağı okulda oluşturulan birimdir.

Özel Eğitim Hizmetleri Yönetmeliği’nde (2018) belirtildiği gibi, BEP geliştirme birimi okul müdürü veya müdür yardımcısı başkanlığında,

• Öğrencinin velisi (anne/baba/yasal vasi)
• Öğrencinin sınıf öğretmeni
• Öğrencinin dersini okutan alan öğretmenleri
• Rehber öğretmen/psikolojik danışman
• Gerektiğinde özel eğitim değerlendirme kurulundan bir üye
• Öğrencinin kendisi*
• Mesleki eğitim veren özel eğitim okullarında meslek derslerini okutan bir alan öğretmeninden oluşur.

Ayrıca okul dışından uzmanların görüşlerine ihtiyaç duyulması halinde öğrencinin destek hizmet aldığı kişiler (fizyoterapist, psikolog vb.) BEP geliştirme birimi toplantılarına görüş ve önerilerine başvurmak amacıyla davet edilebilir.

(*) Öğrencinin BEP geliştirme birimi toplantısına katılımı zorunlu değil ancak mümkün olduğu kadar öğrencinin toplantılara katılımı desteklenmelidir.

Özel Eğitim Hizmetleri Yönetmeliği’nde (2018) BEP Geliştirme Biriminin görevleri şunlardır:

• BEP’in hazırlanması, uygulanması, izlenmesi ve değerlendirilmesi ile ilgili çalışmalarda koordinasyonu sağlamak
• Öğrencinin tüm gelişim alanlarındaki özellikleri ile eğitim ihtiyaçları doğrultusunda BEP’inde değişiklik ve düzenlemeler yapmak
• Eğitim ortamlarının düzenlenmesi, materyal geliştirilmesi ve temini konusunda okul yönetimine ve öğretmenlere önerilerde bulunmak
• Okuldaki diğer birim ve kurullarla iş birliği yapmak
• Kaynaştırma/bütünleştirme yoluyla eğitimlerine devam eden öğrencilerden destek eğitim odasında eğitim alacak öğrencileri, eğitim hizmeti sunulacak dersleri ve haftalık ders saati sayısını belirlemek
• İlköğretim ya da mesleki ve teknik ortaöğretim programlarının uygulandığı özel eğitim okullarında ya da bu programların uygulandığı özel eğitim sınıflarında eğitimlerini sürdüren öğrencilerden tam zamanlı kaynaştırma/bütünleştirme yoluyla eğitime uygun olanları belirlemek ve okul yönetimine bildirmek
• Öğretim ve değerlendirmede kullanılacak yöntem ve teknikler ile öğretim materyallerini belirlemek
• Özel eğitim sınıflarına kayıtlı öğrencilerden yetersizliği olmayan akranlarıyla bir arada eğitim alacak öğrencileri belirlemek ve katılacakları dersler ile saatlerini planlamak
• Özel eğitim ihtiyacı olan öğrencilerden sınavlarda refakat edilmesi gerekenleri belirlemek
• Özel eğitim programı uygulayan okullardaki öğrencilerden grup eğitimine uyum sağlayamayanların grup eğitimine hazırlanması amacıyla bire bir eğitime başlamasına ve bire bir eğitimin sona erdirilmesine karar vermek
• Velinin yazılı talebi üzerine, ilkokulda öğrencilerin bir defaya mahsus olmak üzere sınıf tekrarı yapmasına karar vermek
• Farklı sebeplerle okula başlaması gecikmiş olan ve il veya ilçe özel eğitim hizmetleri kurulu kararıyla ilköğretim kademesinde özel eğitim programı uygulayan okul ya da bu programların uygulandığı özel eğitim sınıflarına devam etmesine karar verilen öğrencilerin; yaş, gelişim özellikleri ve eğitim performansına uygun kademedeki sınıfa yerleştirilmesine karar vermek
• Okuldaki diğer kurul ve birimlerle iş birliği içinde çalışmak.

BEP geliştirme birimi ders yılının başında oluşturularak birim toplantıları planlanır. İhtiyaç duyulması halinde (örneğin dönem ortasında öğrencinin başka bir okula devam etmesi gerektiği bir durumda) aynı ders yılı içerisinde farklı zamanlarda da okulda BEP geliştirme birimi toplantısı yapılabilir.

BEP geliştirme birimi toplantısı:

• Öğrenci odaklıdır.
• Tüm üyelerin rahatlıkla görüşlerini paylaşabildiği bir ortamdır.
• Öğrencinin potansiyelini en üst düzeyde kullanmasını hedefler.

Özel Eğitim Hizmetleri Yönetmeliği’ne (2018) göre BEP’in içeriğinde:

• Öğrencinin kişisel bilgileri
• Yıllık [uzun dönemli] amaçlar ve kısa dönemli amaçlar
• Sağlanacak destek eğitim hizmetine ilişkin bilgiler (destek eğitim türü, süresi, sıklığı ve hizmetin kimler tarafından nerede ve nasıl sağlanacağı)*
• Öğretim ve değerlendirmede kullanılacak yöntem ve teknikler ile öğretim materyalleri
• Eğitim ortamına ilişkin düzenlemeler
• [Varsa] davranış problemlerini önlemeye/azaltmaya yönelik tedbirler ile olumlu davranış kazandırmaya yönelik uygulanacak yöntem ve teknikler bulunmalıdır

(*) Kaynaştırma/bütünleştirme yoluyla eğitim uygulamaları kapsamında sunulan destek eğitim odasında sağlanan eğitim, destekleme yetiştirme kurslarında (DYK) verilen eğitim veya özel eğitim okulları ve sınıflarında öğrenimlerini sürdüren öğrenciler için tamamlayıcı eğitim, grup eğitimine hazırlık uygulaması gibi okulda sunulan diğer eğitim hizmetleri BEP içeriğinde ayrıntılı bir şekilde yer almalıdır.

BEP hazırlama süreci altı aşamadan oluşur:

1. İlk aşamada özel eğitim ihtiyacı olduğu belirlenen öğrenci hakkında gerekli kişisel bilgilerin toplanması gerekmektedir. Öğrenci ile ilgili:
   • Özel eğitim ihtiyacına yönelik aldığı tanı
   • Ailesi ile ilgili bilgiler
   • Sağlık durumu
   • Akademik başarısı
   • Sosyal davranışı
   • İletişim becerileri
   • Yetenekleri ve ilgileri
   • Öğrenme biçimleri vb. konularda bilgi toplanabilir.
2. İkinci aşamada öğrencinin güçlü ve geliştirilmesi gereken yönlerinin tespit edilmesi için öğrencinin eğitsel performansının değerlendirilmesi gerekmektedir. Öğrencinin eğitsel performansı belirlenirken öğrencinin hangi alanlarda güçlü olduğu hangi alanlarda ise desteklenmesi gerektiği belirlenir.
3. Üçüncü aşamada öğrencinin eğitsel performansına yönelik öncelikli öğrenme ihtiyaçlarının belirlenmesi gelmektedir. Bu aşamada öğrencinin eğitsel performansı doğrultusunda öncelikli olarak öğrenme ihtiyacı olduğu alanlar tespit edilerek, bu alanlara yönelik planlama yapılması gerektiğine karar verilir.
4. Dördüncü aşamada belirlenen öğrenme ihtiyaçlarına göre amaçlar (uzun dönemli ve kısa dönemli) saptanır.
5. Beşinci aşamada bu amaçlara yönelik strateji ve kaynaklar (materyal desteği, eğitim-öğretim ortamının düzenlenmesi, öğretim yöntem ve tekniklerin belirlenmesi vb.) belirlenir.
6. Altıncı ve son aşamada ise BEP içeriğinde yer verilen amaçlara ne kadar ulaşıldığının değerlendirilmesi için tarihe karar verilir.

BEP hazırlama sürecinin çok karmaşık bir süreç olmadığı, sadece öğrencinin ihtiyaçlarına yönelik basit bir eğitim planının geliştirilmesi olduğu unutulmamalıdır.

BEP genellikle bir eğitim-öğretim yılı için hazırlanır ve geçerliliği eğitim-öğretim yılının başında başlar ve sonunda sona erer. BEP sadece eğitim-öğretim yılının başında değil, gerektiği durumlarda öğrencinin özel eğitim ihtiyacının belirlenmesinden sonra herhangi bir zaman diliminde de hazırlanabilir. Ancak, öğrencinin kendi ihtiyaçlarına en uygun eğitim hizmetlerinden en kısa sürede yararlanmaya başlamasını sağlamak amacıyla BEP’in mümkün olduğunca erken hazırlanması gerektiği unutulmamalıdır.

BEP hazırlama sürecinde eğitim planlanması yapılırken öncelikle öğrencinin eğitsel performansının belirlenmesi, ardından belirlenen eğitsel perfomansa göre amaçların oluşturulması ve daha sonra bu amaçlara uygun bir şekilde öğretimin planlanması gerekmektedir.

Öğrencinin eğitsel performansının belirlenmesi öğrencinin hangi alanlarda güçlü olduğu hangi alanlarda ise desteklenmesi gerektiğinin ifade edilmesidir. Eğitsel performans belirlenirken şunlara dikkat edilmesi gerekmektedir:

• Öğrencinin eğitsel performans düzeyleri belirlenirken gözlem, görüşme, kaba değerlendirme formları, yazılı sınavlar, hata analizi, çalışma örneği analizi, ev ödevleri, çalışma kâğıtları, ölçüt bağımlı ölçü aracı gibi informal değerlendirme araçlarından yararlanılabilir. (Bkz. EK-10, EK-11)
• Eğitsel performans düzeyi ifadeleri ölçülebilir ve gözlenebilir bir biçimde ifade edilmelidir.
• Özel eğitim ihtiyacı olan öğrencilerin akademik alanlardaki performansları akranlarından anlamlı düzeyde farklılık gösterebilir. Öğrencinin performans düzeyinin belirlenmesi aşamasında öğrencinin bulunduğu sınıf düzeyine ait eğitim programını kullanmak gibi bir zorunluluk yoktur. Öğrencinin performansına göre bulunduğu program çerçevesinde daha alt ya da üst seviyede eğitim programları sürece dâhil edilebilir.

Amaçlar öğrencinin kısa dönemde ve uzun dönemde kazanması beklenen öğretimsel hedeflerdir. Uzun dönemli amaçlar genellikle bir eğitim öğretim yılı içerisinde öğrencinin kazanması beklenen hedefleri içerir. Kısa dönemli amaçlar, uzun dönemli amaçlara ulaşmak için oluşturulan daha özel ve ayrıntılı hedeflerdir. Amaçlar belirlenirken şunlara dikkat edilmesi gerekmektedir:

• Bireyselleştirilmiş eğitim programının kişiye özgü olduğu unutulmamalı ve amaçlar yazılırken amaç ifadelerinin öznesi olarak öğrencinin ismi belirtilmelidir.
• Amaçların öğrenci için öncelikli ve işlevsel hedefler olmasına dikkat edilmelidir.
• Amaçların ulaşabilir ve gerçekçi bir biçimde belirlenmesi önemlidir. Bu nedenle hedefler ne ulaşılamayacak kadar güç olmalı ne de çok kolay ulaşabilecek düzeyde olmalıdır.
• Amaçların sade, açık ve anlaşılır bir şekilde ve geniş zaman kipinde yazılması önemlidir.
• Amaçların sıralaması basitten zora ve öğrencinin performansına göre gereksinim öncelikleri dikkate alınarak belirlenmelidir.

Uzun ve kısa dönemli amaçların belirlenmesinin ardından bu amaçların gerçekleştirilmesi için öğretimin planlanması gelmektedir. Öğretimin planlanması aşamasında belirlenen amaçlara ulaşmak için yapılması gerekenler (örn. kullanılacak öğretim yöntem ve teknikleri, ortam düzenlenmesi, uygun materyal sağlanması vb.) BEP içerisinde ayrıntılı bir şekilde belirtilmelidir.

Etkili bir BEP; öğrenci merkezli, öğrencinin bireysel ihtiyaçlarını gözeten, kapsayıcı, erişilebilir, bütüncül ve işbirliğiyle hazırlanmış olmalıdır.

Etkili bir BEP için;

• Öğrenciyi ve aileyi sürece aktif şekilde dâhil edin.
• Açık ve anlaşılır bir dil kullanın.
• Kısa ve öz ifadeleri tercih edin.

Genel olarak BEP geliştirme süreci, BEP’in hazırlanması, planlanması, uygulanması ve izlenmesi aşamalarından oluşur. Bu sürecin etkili bir şekilde yürütülmesi bu dört aşamanın dikkatli bir şekilde takip edilmesine bağlıdır. Şekil 4’te gösterildiği gibi, ilk olarak öğrencinin güçlü yanları, ilgi ve ihtiyaçları hakkında bilgi edindikten sonra, öğrenciyi merkeze alarak öğrenciye özgü amaç ve öğretim planlaması yapılır. Daha sonra öğrencinin güçlü yanları ve ihtiyaçları dikkate alınarak öğretim yapılır. Sonraki aşamada ise hazırlanan BEP düzenli aralıklarla değerlendirilerek öğrencinin amaçlara ne düzeyde ulaştığı belirlenir.

Aileler BEP geliştirme biriminin bir üyesi olarak BEP geliştirme toplantısına katılmalıdır. Çocuklarının ihtiyaçlarına uygun BEP hazırlanması için ailenin çocuğunun bilgilerini toplantıdaki diğer üyelerle paylaşması ve amaçların belirlenmesinde fikir ve önerilerini sunması son derece önemlidir. Aileler BEP geliştirme birimi toplantılarına katılamadığı durumlarda toplantıda alınan kararların ailenin görüşlerine sunularak paylaşılması gerekmektedir. Aileler alınan kararları onayladığında BEP’i imzalamalıdırlar.

Aileler çocukları hakkında en iyi bilgiye sahip olan kişilerdir. Etkili bir şekilde BEP hazırlayabilmek için ailelerin sürecin her aşamasında aktif bir şekilde rol alması çok önemlidir.

Özel Eğitim Hizmetleri Yönetmeliği’ne (2018) göre okul müdürü ya da görevlendireceği müdür yardımcısı BEP geliştirme biriminin doğal üyesi ve başkanıdır. BEP geliştirme biriminin çalışma usül ve esasları okul yönetimince belirlenir.

Özel Eğitim Hizmetleri Yönetmeliği’ne (2018) göre Rehber Öğretmen/Psikolojik Danışmanlar üye olarak BEP geliştirme birimi toplantılarına katılır. Kendi görev alanıyla ilgili öğrencinin gelişimini izler ve gerektiğinde birime bilgi verir. Rehberlik ve Psikolojik Danışma Servisi ile BEP birimi arasındaki koordinasyonu sağlar.

Eğitim-öğretim yılının başında BEP’te belirlenen amaçlar, yöntemler, teknikler ve materyaller uygulama sırasında etkililik anlamında değerlendirilir ve öğrenci düzeyine uygun olmadığı görülürse yıl içerisinde değiştirilebilir. Böyle durumlarda amaçların içeriği genişletilebilir, daraltılabilir ya da amaçlar çıkartılıp yenileri eklenebilir. Ayrıca yapılacak düzenlemeler için yeni bir BEP toplantısı talep edilebileceği gibi daha önce planlanan BEP geliştirme birimi toplantısında süreç içerisinde yapılmış olan düzenlemeler hakkında da bilgi verilebilir. Ancak BEP’te yapılacak herhangi bir değişiklik durumda ailenin yapılan düzenleme ile ilgili bilgilendirilmesi gerekmektedir.

1. Öğretim süresince: Öğretim süresince BEP’te belirtilen amaçlara ulaşılıp ulaşılmadığının anlaşılması ve öğrencinin performans değişikliklerini gözlemlemek için değerlendirme yapılması önemlidir. Yapılacak bu değerlendirmelerle hem öğrencinin performansı takip edilebilir hem de öğretim içeriğinin planlanması için gerekli bilgilere ulaşılabilir.
2. Yılsonu: Eğitim-öğretim yılının sonunda BEP’te yer alan amaçlara ne düzeyde ulaşıldığını görmek için değerlendirme yapılmalıdır. BEP’te yer alan ve ulaşılamayan amaçlar varsa bir sonraki eğitim-öğretim yılına nasıl aktarılıp aktarılamayacağının kararı verilmelidir.

Bireyselleştirilmiş Eğitim Programı Yol Haritası (2004) Millî Eğitim Bakanlığı, Özel Eğitim Rehberlik ve Danışma Hizmetleri Genel Müdürlüğü https://orgm.meb.gov.tr/meb_iys_dosyalar/2013_09/18015222_bireyselletirilmieitimprogram.pdf [Son Erişim Tarihi: 17.08.2022]

Guidelines on the Individual Education Plan Process [Bireyselleştirilmiş Eğitim Plan ve Süreç Yönergesi] (2006) Guidelines on the Individual Education Plan Process by the National Council for Special Education [NCSE], Stationery Office, Dublin. https://ncse.ie/wp-content/uploads/2014/10/final_report.pdf [Son Erişim Tarihi: 23.05.2022]

Heward, W. L., Alber-Morgan, S. R., & Konrad, M. (2017) Exceptional children: An introduction to special education (11th ed.) [Olağan Dışı Çocuklar: Özel Eğitime Giriş], Pearson. ISBN: 978-0-13-420267-9

Individual Education Planning Summary Guide [Bireyselleştirilmiş Eğitim Planı Özet Rehber] (2020) State of Victoria, Department of Education and Training. https://www.education.vic.gov.au/PAL/iep-summary-guide.pdf [Son Erişim Tarihi: 17.08.2022]

Millî Eğitim Bakanlığı Okul Öncesi Eğitim ve İlköğretim Kurumları Yönetmeliği (2014) https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2014/07/20140726-4.htm [Son Erişim Tarihi: 17.08.2022]

Millî Eğitim Bakanlığı Ortaöğretim Kurumları Yönetmeliği (2020) https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2020/09/20200902-3.htm [Son Erişim Tarihi: 17.08.2022]

Millî Eğitim Bakanlığı Özel Eğitim Hizmetleri Yönetmeliği (2018) https://orgm.meb.gov.tr/meb_iys_dosyalar/2021_09/13145613_Ozel_EYitim_Hizmetleri_YonetmeliYi_son.pdf [Son Erişim Tarihi: 23.05.2022]